Van boerenjongen tot stadsmus Weet je dat er twee soorten mussen in je tuin verschijnen en op het terras als je op de buiten woont? De ringmus is een klein, sierlijk, bruin vogeltje eigenlijk meer gebonden aan het open veld. De ringmus is te herkennen aan de witte wangvlekken met een halfmaantje erin. Die mussen hebben een bruin petje op de kop en een klein zwart befje voor de keel. Die musjes zijn unisex gekleed. De huismussen zijn dikker en het mannetje is anders gekleed dan het wijfje. Zij is bruin van boven en grijs van onderzijde. Hij bezit vuilwitte wangen zonder halfmaantje en kijkt ondeugend vanonder een grijze klak. Zijn zwarte bef is alleen in voorjaar en zomer geheel doorkleurd en komt tot over de borst. Overal ontmoet men deze mussen tot midden in de stadskern. Altijd zitten ze klaar om een korstje brood te gappen. Azië in het bijzonder China, is de bakermat van de huismus en als boerenjongen sloot hij zich aan bij de voortschrijdende landbouwers om zonder ooit te zaaien de granen te helpen oogsten. Bij de Germanen en zeker bij de Franken was de huismus onbekend. Bij het begin van de achttiende eeuw begonnen de Russen in Siberië graan te telen. Daarvan maakte de huismus gebruik om vanuit Azië over te wippen naar Europa. Tussen 1805-1815 verscheen hij in Duitsland (Thüringerwald) en schoof door de graanvelden steeds meer naar het westen en het noorden. In 1865 kon Neumann schrijven: een dorp zonder mussen is als een dorp zonder kinderen! Dorpjes zonder één enkele mus vindt men in de hoge Zwitserse Alpen en hier en daar vindt men nederzettingen zonder mussen temidden van de uitgestrekte wouden. Indien je diep in ’t woud een mus ontmoet, weet dan dat in de onmiddellijke omgeving mensen wonen! Toen op het einde van de vorige eeuw de boeren verminderden en de steden uitgroeiden tot steenwoestijnen, verlieten vele mussen de gezonde boerenbuiten om stadsmussen te worden. Donker, vuil, soms besmeurd leven ze nu tussen het drukke verkeer. In 1901 al dacht de vogelbescherming dat ze zouden uitsterven. Toen stelde een goeie ziel met droefheid vast dat het vermeerderen van het aantal ‘automobielen’ het gebruik van paarden meer en meer uitsloot. Daaruit zou volgen dat de mussen weldra van honger zouden sterven bij gebrek aan paardevijgen waaruit ze de onverteerde graankorrels haalden. Daarom werd de gemeentelijke overheid verzocht de autobestuurders te verplichten in hun spoor granen en broodkruimels te strooien. In die zin werd een vraag naar het gemeentebestuur van Parijs gezonden. Andere mensen namen mussen mee naar Amerika, Australië en Zuid-Afrika waar ze wonderwel gedijden en die op sommige plaatsen een plaag werden. Ik heb Europa doorkruist vanuit het hoge noorden tot in het diepe zuiden om eens na te gaan waarin de plaatselijke verschillen tussen de huismussen bestaan. Die van het noorden zijn grijsgrauw van uitzicht. De witte wangvlekken worden steeds witter en beter afgelijnd. Dat kan men heel goed waarnemen op doortocht in Frankrijk. Die van Zuid-Frankrijk hebben de witste wangvlekken. Hoog in de Alpen en de Pyreneeën kom je geen mussen tegen en die in de lagere gebieden van die bergketens zijn meer grauw-grijs van uitzicht. De vuilste mussen ontmoet je in de stad. Eenmaal over de Pyreneeën, in Spanje tref je de prachtige Spaanse huismus aan, langer dan de onze en vooral breder van borst. Het is een geografische variant van onze huismus. Gekruist met onze huismussen verkrijgt men nakomelingen die op hun beurt onder elkaar gepaard vruchtbaar blijken te zijn. Dus hebben we te doen met ondersoorten en geen soorten; toch is er verschil in gedrag! De Spaanse mussen die ik bestudeerde en die van de Canarische eilanden, leven niet zo dicht bij de mensen als onze huismussen, ze leven meer in het veld zoals de ringmussen. Terwijl de huismus vanuit Azië over Oost-Europa tot ons kwam, trok de huismus vanuit Azië over Afrika, Spanje binnen en dat verklaart het verschil tussen beide rassen in kleur, grootte en gedrag. Maar de Spaanse huismus en onze huismus botsten op elkaar in Italië en door die vermenging ontstond een tussenvorm: de Italiaanse huismus. De Italiaanse mus gelijkt wat op de ringmus voor wie er voor het eerst kennis mee maakt in Rome of elders. Mussenbenden op straat en bij jou onder het dak In de goot zit een musseman te tsjilpen, aanhoudend. Dat is de ‘mussenzang’! Weet dat de musseman nu voor zijn holletje zit, daarin zal het nest komen indien een wijfje door het getsjilp aangelokt, komt opdagen. Luider klinkt het geroep van het mannetje wanneer wijfjes in de buurt komen. Wanneer een wijfje neerstrijkt, toont hij haar zijn mooie zwarte borstlap en donkere bek. In de winter is de borstlap zwartgrijs en de bek gelig. Hij wipt de nestholte binnen terwijl zij van buiten even naar binnen kijkt. Zolang de musseman zijn wijfje de weg naar de nestholte wijst, weet de toeschouwer dat zij er nog niet thuis is. Het huwelijk is nog niet beklonken! Maar de musseman heeft goede moed want hij wordt driftig. Met gespreide en omhoog gehouden staart, de vleugels afhangend en de kop achterover gehouden in de nek, vertoont hij zich fors, dik en indrukwekkend. Met half geopende snavel, de zwarte keel- en borstvlek tonend, hupt hij pronkend en luid tsjilpend rondom zijn liefje. We mogen al zeggen dat het ‘zijn’ wijfje geworden is, want ze laat alle agressiviteit varen. Het wijfje voert nu haar tegenspel op en dat doet ze door als een jonge mus te bedelen om voedsel met trillende vleugels en uitnodigende kreetjes. Zij vertoont een ‘kinderlijk’ gedrag. Het mannetje hupt nog eens rond haar en springt dan op haar rug. Snel gebeurt de paring en weer hipt hij terug naast zijn wijfje. Het driftige mannetje hipt nu langs achterom rond het wijfje, nooit langs voor en wipt weer op haar rug om te paren. Dat spelletje wordt wel tien- tot vijftienmaal herhaald om zo het steeds maar uitnodigende wijfje te voldoen. Dan gaat niet HIJ maar ZIJ voorop de nestholte binnen! Nu is zij meester op de nestelplaats. Bij de paring blijft het mannetje achter het wijfje om haar agressiviteit niet te wekken. Je kan al die dingen makkelijk waarnemen gedurende voorjaar en zomer, blijf alleen maar rustig toekijken. De mussen zijn zo intens bezig met elkaar dat ze weinig aandacht schenken aan de waarnemer. Soms zie je een hele troep mussen luid tsjilpend en scheldend vanuit een struik of haag over de grond buitelen. Het zijn mannetjes die elkaar imponeren, ja met elkaar vechten en krakelen rondom één of een paar wijfjes die zich dapper verdedigen. Misschien heeft een wijfje door haar gedrag getoond dat ze tot copulatie bereid is en dat heeft vele mannetjes opgehitst. Ze willen er met vele bij zijn en elkaar de loef afsteken. Je zal dikwijls zien dat een mannetje de kans waarneemt om in de cloaca van een wijfje te pikken of daarlangs aan een pluimpje te trekken. Maar voor het woedende wijfje wijken alle mannetjes achteruit. Zo houdt het spel op. Waarschijnlijk is deze gemeenschappelijke kibbelpartij om een wijfje nodig om de sociale geslachtsdrift aan te wakkeren, zodat alle koppels uit de omgeving gelijktijdig beginnen te broeden en dat op zekere dag van overal tegelijk jonge mussen verschijnen die om voedsel bedelen bij hun ouders. Die mussenkinderen zijn nog jong en onervaren en vluchten vaak te laat voor de kat. Na enkele dagen beginnen de jonge mussen nieuwe mussenbenden te vormen om tuinen en velden te plunderen. Wanneer de broedperiode bezig is kan je alle mussen op een gezamenlijke slaapplaats vangen en dan zal je zien dat daar alleen mannetjes slapen. De wijfjes broeden gedurende de nacht. Kruisingen tussen huismus en ringmus komen in de natuur niet voor maar worden wel met succes door de vogelkwekers beproefd. Die kruisingen dragen dikwijls witte ongekleurde vlekken in de veren. Overal in West-Europa zijn kwekers in het bezit gekomen van kleurafwijkende mussen en daarmee hebben ze mooie anders gekleurde kweekstammen uitgebouwd. Nu en dan ziet men in de natuur een zilverkleurige of van kleur opgebleekte huismus of een bruine zonder zwart pigment in de veren of een kleurloze met donkere of rode ogen. Die laatste zijn albino’s. De erfelijkheidsregels voor deze kleuren werden ontdekt en nu ziet men geregeld huismussen maar ook ringmussen in andere dan de wildkleuren op tentoonstellingen. Zo zijn de mussen ook gedomesticeerd geworden. Mussen zijn gemakkelijk te houden in volière en ze bouwen hun nest in een langwerpig nestkastje met invlieggat opzij. Ga je kijken en zie je een mus in een van de nestkastjes verdwijnen dan weet je zeker dat daar het nest niet moet gezocht worden maar in een ander kastje. Nooit wennen de mussen aan een kleine kooi indien ze niet van jongsafaan met de hand werden opgefokt. Ze kunnen maar rustig omgaan met de mens indien ze in hem een vader, een moeder, een soortgenoot zien. Alle mussen op tentoonstellingen zijn met de hand groot gebracht anders zouden ze zich gewoon dood vliegen. Dat had je waarschijnlijk niet verwacht van een vogeltje dat zo brutaal is op straat en zo dicht bij de mensen leeft als meeëter. X
PS: Louis Gonnissen werd geboren in Dilsen als zoon van een veehandelaar,maar stapte niet in de sporen van zijn vader. Hij verhuisde naar Sint-Truiden,waar hij aan de slag ging in het vroegere Klein Seminarie als leraar aardrijkskunde en biologie. Daarnaast was hij een gerenommeerde vogel- en dierenkenner die over de hele wereld erkenning kreeg. Jarenlang was hij een vaste gast in het zaterdagochtendprogramma ‘Te bed of niet te bed’ met Jos Ghysen op BRT 2. Hij was ook wekelijks Te gast bij Ghysen in ‘Zondag Josdag’ op VTM.
X



Geen opmerkingen:
Een reactie posten