Ontworpen door Jp
Aan de rand van een weide zat ik te kijken naar een stroper en een haas. De haas kwam elke namiddag zijn dutje doen achter een pol hoog gras. Daar in zijn leger temidden van de rustige melkkoeien voelde hij zich veilig. Pol, de stroper wist dat ook. De kasteelheer lag waarschijnlijk ook op de loer. Pol droeg een riek op de schouder, sloeg hier en daar een koetaart uit elkaar om de weide te bemesten en naderde ondertussen in grote kringen de slapende haas. Ik zag hem een koe voorbij de haas jagen en dan ‘pardaf’, de riek sloeg neer, een luide gil, de haas sprong wel een meter hoog en was dood. Hoe snel een haas onder het vest van een stroper verdwijnt, kan ik niet beschrijven. Op school zochten de jongens ijverig naar de knieën van de konijnen, naar het derde ooglid, het kleine staartje en dan werden alle konijnen op het geslacht onderzocht. Jaar na jaar stelde dat geen problemen tot in 1970. Dat schooljaar wist geen enkele leerling nog hoe een konijn aan te pakken bij een onderzoek naar het geslacht. Bij mij kwam dat over als het einde van een beschaving. Het hazemoertje liep met hoog opgeheven staart door de weide, achtervolgd door een mannetje. Toen de rammelaar het wijfje had ingehaald dacht ik dat de paring kon plaats vinden. Hij begon haar af te rammelen. Zij kreeg vele oorvijgen van hem, zeker om haar gewillig te maken en pas daarna had de paring plaats. De jagers spreken dan ook van ‘rammeltijd’. Dieren mee naar de studio brengen, heeft zo op het eerste gezicht geen zin. De luisteraars kunnen het toch niet zien. Maar dieren maken zich door hun gedrag altijd op een of andere manier meester van het gesprek. Ik had die morgen twee haaskonijnen meegenomen niet wetend dat het een rammelaar en een moertje was. Deze haaskonijnen begonnen zonder verpinken aan de voortplanting op tafel onder de microfoon. Jos Ghysen had plezier tot jolijt van heel het land. En de luisteraars konden ook ‘iets’ horen.
Haas, konijn en haaskonijn
De haas is in onze streken inheems. Hij leefde hier al voor de mensen er waren en hij speelde daarna een grote rol in het leven van onze voorouders, die hem goed kenden zoals blijkt uit vele zegswijzen : hazeslaap, hazelip (konijnen hebben ook een hazelip), je weet nooit hoe een koe een haas vangt, het hazepad kiezen. In het dierenepos, Reinaert de Vos, speelt Cuwaert, de haas, een zeer belangrijke rol! Oorspronkelijk was de haas toegewijd aan de Germaanse godin Ostara. Zij was de godin van de aarde, de lente en de vruchtbaarheid. De paashaas stamt uit die tijden en heeft de kerstening tot nu toe overleefd. De paashaas bezit iets frivools. De haas werd nooit getemd, nooit ontstonden gedomesticeerde rassen. Het konijn werd hier ingevoerd. Omdat het in holen leeft, paste het zich goed aan in een kooi en deelde het leven van de mensen. Zo ontstonden bij het konijn domesticatierassen, die onderling en van de wildvorm verschillen in kleur, lichaamsvorm en haarstructuur. Nu volgen nog een zestal verschillen tussen haas en konijn die ons ook meer leren over het leven van deze dieren. De haas is een typische bewoner van het open veld. Hij ontbreekt totaal in de aaneengesloten bosgordel en op de berghellingen. Het is een geboren steppedier vandaar dat de haas zo veelvuldig voorkomt in Hongarije, Oekraïne en andere totaal open vlakten. We mogen schrijven dat hij overal ontbreekt waar hij niet snel en ver kan lopen. Het konijn daarentegen bewoont streken met laag houtgewas, bijna ondoordringbaar kreupelhout. Het verschil in biotoop is heel goed waar te nemen. Op vele plaatsen krioelt het van konijnen in de kleine bosjes met veel heesters en laag blijvende struiken, maar de hazen komen daar nooit op bezoek. Hazen leven in de grote open vlakten met weilanden en akkergronden. Het komt nooit voor dat hazen vrijwillig het kreupelhout binnendringen, maar wel dat konijnen vanuit het bos het open veld koloniseren en dan verdwijnen daar de hazen. Konijnen en hazen houden helemaal niet van elkaar. Er is ook verschil in haarvacht en kleur. Hazen en konijnen hebben beide een grijze haarvacht en zijn op het eerste zicht gelijk gekleurd. Meer nog, ze hebben beide een opvallende witte onderstaart. Draagt het konijn altijd dezelfde vacht, de haas draagt een zomer- en een wintervacht. Bij de wintervacht is de beharing heelwat dichter en zijn de dekharen langer. Een duidelijker verschil tussen haas en konijn merkt de stille toeschouwer aan de oren. Hazen hebben langere oorschelpen dan de konijnen en deze oorschelpen zijn aan de punt altijd zwart gekleurd. Bij het konijn zijn ze grijs. Dat zwart aan de oren valt weinig op als de haas zijn oren hoog opsteekt. Dat doet hij als men hard in de handen klapt of een schrille toon laat horen. Men ziet dan de oren boven het gras uitsteken en even plotseling weer verdwijnen. De haas is een lange afstandsloper, het konijn is een sprinter en dat moet zo zijn. De haas heeft lange poten, een lang uitgerekt lichaam, een lang gezicht en een lange neus. Het konijn leeft veel lager bij de grond, heeft korte poten een meer gedrongen lichaam en een kort gezicht. Het konijn schijnt levendiger, vlugger en in zijn bewegingen gemakkelijker wendbaar. Heel het lichaam is afgestemd op een korte, dolle sprint. De haas is een lange afstandsloper, men kan hem in galop door het veld zeer lang en zeer ver met de ogen volgen, terwijl het konijn zich snel verbergt in heel dicht struikgewas en dieper nog in zijn donker hol. Beide dieren zijn perfect aangepast aan hun eigen biotoop en het wordt nog mooier. Konijnen leven met vele samen onder de grond in holen. Voor de hoofdingang ligt een hoop zand afkomstig van het uitgraven van het hol. Er zijn nog vele andere uitgangen zonder zandhoop die van binnenuit werden opengemaakt en die dienen om te vluchten. Onder de grond bevindt zich een doolhof van gangen, zonder plan gegraven en langs de gangen bevinden zich woonketels waar de konijnen samen slapen. Rondom het hol eten ze alles kaal en vluchten bij de minste onraad in dolle sprint tegen 38 km per uur de onderaardse tunnels in. Het konijn heeft dus geen nood aan winter- en zomerkleed, onder de grond blijft de temperatuur constant. De haas is een eenzaat, hij heeft geen hol maar een leger, niet meer dan een ondiep kuiltje, blootgesteld aan regen, wind, sneeuw en koude. In zulk geval heeft men wel behoefte aan een dichte wintervacht. Elke haas heeft meerdere legers die hij benut afhankelijk van wind en weer. Een goede stroper kent die legers van ‘zijn’ haas en dan kan hij de haas van ver zien liggen in zijn leger. Vanop een korte afstand wordt de haas door een worp met een kleine riek aan de grond gespijkerd en gedood nog voor de jachtwachter het gezien heeft. Natuurlijk, de haas wist dat zijn belager kwam en had zijn voorzorgen genomen. Hij kan vluchten tegen 55 tot 75 km per uur! De voortplanting is weer een staaltje van mooie aanpassing aan de biotoop! De drachtige moer verlaat de konijnengemeenschap en graaft een ‘werphol’, dat bestaat uit een rechte gang aan het uiteinde verbreed tot een woonketel. Dit nest wordt bekleed met droog gras, mos en haar dat het wijfje uit de buikvacht trekt. Na 28 tot 32 dagen dracht worden in dit werphol de jongen geworpen. Ze zijn naakt, blind, hulpeloos. Maar ze worden goed verzorgd diep in het veilige hol. Na drie weken lopen de jongen ‘de pijp uit‘! Moeder haas draagt twee tot vijf jongen gedurende 42 dagen en deze worden totaal behaard geboren, kunnen zien, hebben tandjes en lopen weldra weg. Na de geboorte moeten de jongen zichzelf drooglikken en liggen op de blote grond zonder nest. Moeder komt slechts zo tegen de avond de jongen zogen indien er geen gevaar dreigt. Merkwaardig is ook dat er minstens 22 hazesoorten bestaan en maar één konijnesoort. Het genus Lepus leeft verspreid over Noord-Amerika, Azië, Europa en Afrika. Naast onze eigen Europese haas is de poolhaas of sneeuwhaas uit het hoge noorden met sneeuwwitte wintervacht en bruingrijze zomervacht, erg populair. Het genus Oryctolagus, het konijn, omvat slechts één soort die ontdekt werd door de Feniciërs op het Iberische schiereiland (Spanje en Portugal) omstreeks 1100 voor onze jaartelling. Daarna werd het konijn in andere landen en werelddelen uitgezet. De konijnenfokkerij gaat terug tot in de oudheid. Eerst komen de Romeinen met hun konijnenperken voor de jacht die ze leporaria noemden. Op kleine eilandjes werden konijnenwaranda’s opgericht maar steeds waren het wilde konijnen die voor de jacht werden uitgezet. De Duitse zoöloog Hans Nachtsheim meent dat de Franse kloosters begonnen zijn met het fokken van echte tamme konijnen, die gewoon waren aan de omgang met mensen en die konden gehouden worden in een kleine ruimte, een hok. Uit de zestiende eeuw dateren de eerste beschrijvingen van de verschillend gekleurde konijnen. Stilaan ontstonden ook rassen van verschillende vorm: reuzen en dwergen en een merkwaardig konijneras dat er op het eerste gezicht uitzag als een haas! Het is in België ontstaan, men weet niet wanneer, waarschijnlijk pas in de vorige eeuw en wordt nu dikwijls kortweg Belgische haas genoemd; een misleidende naam want het is en blijft een konijn! Het Belgische haaskonijn is geen haas! Bij het bekijken van een haaskonijn denken vele mensen nog dat het een kruisingsprodukt is tussen haas en konijn, maar niets is minder waar. We weten dat alle pogingen om haas en konijn te kruisen op niets zijn uitgelopen, dat niemand een geldig bewijs heeft kunnen brengen van een gelukte kruising tussen haas en konijn. Een andere opvatting is dat het haaskonijn zou afstammen van een vroeger hier in ’t wild levend konijn dat geen verwant was van de huidige konijnen. Maar het haaskonijn kruist zonder moeite met alle tamme konijnerassen en de jongen die daaruit voortkomen zijn alle op hun beurt weer vruchtbaar. Dus van een vroegere speciale soort is helemaal geen sprake. Blijft nog maar een mogelijkheid over: door mutatie en menselijke selectie is een tam ras ontstaan met lange, fijne ledematen, een lang en fijn lichaam, en dat alles als een gevolg van een fijn uitgerekt skelet. Dat zijn wel haasachtige kenmerken maar breng een haas en een haaskonijn samen en je zal opmerkelijke verschillen ontdekken zodat je nooit meer zal aannemen dat het haaskonijn een haas tot voorouder zou hebben gehad.
Vlaamse konijnen
In Vlaanderen heeft men altijd een grote voorliefde gehad voor het kweken van reuzevormen. Denken we maar even aan de Grote Gentse vogel, een grote kanarie en aan onze enorme vechthoenders nergens ter wereld geëvenaard en alle afstammend van de Brugse vechter. Denken we aan onze zware trekpaarden, enig in de wereld, aan onze zware koeien, aan onze Vlaamse reus, het allergrootste konijneras! Het reuzekonijn moet tenminste 6 kg wegen maar is dan nog niet volgroeid. Om het type goed te doen uitkomen, om een evenwichtige lichaamsbouw te bekomen moet de Vlaamse reus zeven kg wegen. Men fokt exemplaren die tien kg halen maar om zover te komen heeft de reus veel zorgen nodig zodat hij in de beste voorwaarden kan opgroeien. De omgeving waarin het konijn opgroeit moet zijn gezondheid bevorderen: geen tocht, vooral geen vocht, en daarbij een zeer ruime en zeer gevarieerde voeding. De Vlaamse reus heeft stevige oren die dicht bij elkaar ingeplant staan en rechtop gedragen worden. Zo doen de oren de reuzevorm nog beter uitkomen. De oren moeten te minste 17 cm lang zijn! Het is een spectaculair konijn dat op tentoonstellingen erg opvalt. Zelfs de snorharen van de reus trekken de aandacht! Vooral de rammen vallen op door hun indrukwekkende kop: brede schedel, volle wangen, dikke snuit. Het zware lichaam wordt dan nog gedragen door dikke, stevige poten. Het konijn krijgt niet zijn omvang van een dichte, wollige beharing want de pels mag maar een normale beharing hebben: niet zacht, niet lang, niet wollig. Een glanzende beharing duidt op de goede gezondheid van het konijn. De Vlaamse reus wordt gekweekt in vele kleurslagen waarbij speciaal de ‘haaskleur’ met witte kleur aan de onderbuik en het ‘konijngrijs’ opvallen. Bij die laatste kleursoort is de kleur van de onderbuik ook wit maar met blauwe ondergrond. Verder zijn er nog andere kleuren te bewonderen zoals: ijzergrauw, staalgrauw, blauwgrijs, blauwgrauw, zuiver zwart, blauw, geel en zelfs oranje. De kleur van de onderbuik is bij al die kleuren nooit heel zuiver wit en bij de gele lichaamskleur hoort zelfs een witbruine buikkleur. Het meest opvallend is echter de albinokleur : totaal witte lichaamskleur of anders gezegd totale afwezigheid van alle kleurpigmenten, tot in de ogen toe. Omdat het oogpigment ontbreekt, wordt het rode bloed zichtbaar in de bloedvaten van het oog. Gewoonlijk is de albinovorm wat kleiner en lichter in gewicht dan de normaal gekleurde, maar dat schijnt bij de albinoreus niet op te vallen. Er bestaan ook witte Vlaamse reuzen met blauwe ogen, die mag men niet albino noemen. Merkwaardig is dat de Vlaamse reus overal onder die benaming gekend is: géant des Flandres, Flemish giant. In Duitsland wordt hij echter Deutscher Riese genoemd. Vooral Nederlanders en Duitsers hebben de slechte gewoonte huisdieren die elders ontstaan zijn toch volgens eigen standaardeisen te beoordelen en ze daarna naar eigen land te noemen. Dat is ook een manier van stelen! Aan dit alles stoort de Vlaamse reus zich niet want hij blijft languit liggen genieten en hij eet en groeit! Gent, Dendermonde, Sint-Niklaas en Beveren-Waas liggen op een rij tussen Gent en Antwerpen. Het zijn alle bekende gemeenten die ook wereldberoemd zijn omwille van hun plaatselijk konijneras dat over heel WestEuropa en Noord-Amerika werd verspreid. Hoe zijn die plaatselijke produkten van fokkerskunst ontstaan? We mogen zeggen dat Oost-Vlaanderen de bakermat geweest is van de Vlaamse konijnenteelt. In de omstreken van Gent ontstond de Vlaamse reus als oudste ras. Naast en uit de Vlaamse reus ontstond in de omgeving van Gent ook nog het Belgische haaskonijn. Die van Dendermonde wilden niet weten van de Vlaamse reus van Gent en zij kweekten de ‘witte van Dendermonde’, een wit ras met rode ogen. Die witte van Dendermonde is wat kleiner dan de Vlaamse reus, heeft een veel spitsere neus, ja meer een schapekop, dus helemaal anders dan de Vlaamse reus. Die van Sint-Niklaas wilden ook een konijn kweken uit de Vlaamse reus. Het konijn moest wat kleiner zijn en daarbij getooid over heel het lichaam met de kleur van het vergeet-mij-nietje. Het werd de blauwe van Sint-Niklaas, een mooi ras dat echter niet veel gekweekt wordt. Het Belgische haaskonijn, de witte van Dendermonde, de blauwe van Sint-Niklaas werden allemaal rechtstreeks afgeleid van de Vlaamse reus, maar die van Beveren vormden hun konijn uit de blauwe van Sint-Niklaas. De blauwe van Beveren heeft een typische lichaamsvorm, die sterk afwijkt van het uitzicht van andere rassen. Dat konijn is zeer smal aan de schouders maar fors ontwikkeld aan het kruis of anders uitgedrukt: smal en fijn aan de voorhand, breed en zwaar aan de achterhand. Een tweede kenmerk is het verloop van de ruglijn. Die lijn begint zeer laag aan de nek en loopt dan sterk omhoog met een mooie ronding over de achterhand. De boog van de ruglijn is het gevolg van de lichaamsvorm van dat konijn: smal en plat aan de voorzijde, breed en hoog aan de achterzijde. Het lichaam heeft de vorm van een mandoline. Die van Sint-Niklaas spreken van het blauw van een vergeet-mij-nietje, die van Beveren spreken van duifblauw om hun ‘sterren’ aan te duiden. Het verschil tussen de twee tinten is klein, maar toch zichtbaar voor wie gewoon is scherp te kijken. We hebben mooie namen voor onze konijnerassen bedacht.
X