zaterdag 19 september 2026

DE WINTER VAN 1962-1963 IN BELGIË EN NEDERLAND

Updated
Deze foto toont een tafereel uit Nederland.

Toen de Lage Landen maandenlang bevroren

Meer dan drie maanden lang hielden sneeuw, ijzel en bittere vrieskou de Lage Landen in hun greep. Rivieren en kanalen vroren dicht, dorpen raakten geïsoleerd, het verkeer viel stil en aan de Noordzeekust ontstond een landschap dat eerder aan het poolgebied deed denken.

In België werd het de strengste winter sinds het begin van de officiële metingen in 1833. Ukkel telde 37 ijsdagen: dagen waarop de temperatuur ook overdag onder nul bleef. Januari 1963 had er een gemiddelde temperatuur van –4,6 °C. Op 4 februari lag op de Botrange 84 centimeter natuurlijk gevallen sneeuw.

Ook Nederland beleefde een historische winter. Het KNMI berekende voor de periode van november 1962 tot en met maart 1963 een koudegetal van 337,2. Daarmee staat deze winter, na die van 1946–1947, op de tweede plaats in de Nederlandse meetreeks vanaf 1902.

Een witte Kerst in de Lage Landen

In de Belgische Ardennen viel de eerste sneeuw al op 11 november 1962. Begin december zorgden ijzel en dichte mist voor gevaarlijke wegen. De echte winteraanval begon kort voor Kerstmis, toen koude lucht vanuit het oosten over een groot deel van Europa stroomde. Zowel België als Nederland beleefden een witte Kerst. Het vroor dagenlang en een harde oostenwind joeg de sneeuw over wegen, spoorlijnen en velden. Op 30 december lag in Gent ongeveer dertig centimeter sneeuw. In Nederland raakten vooral het noorden, de kustgebieden en open polders bedekt met hoge sneeuwduinen. Wegen werden onherkenbaar en op verschillende plaatsen liep het trein- en busverkeer vast.

Oudejaarsnacht in de sneeuwstorm

Tijdens de oudejaarsnacht raasden zware sneeuwstormen over beide landen. In de Antwerpse polder verdwenen wegen onder metershoge sneeuwduinen. Bussen vielen stil en talloze automobilisten moesten hun wagen achterlaten. In café De Blauwhoef zochten gestrande reizigers samen beschutting. Sommigen hadden uren door de sneeuw geploeterd. Vrouwen kwamen er binnen op bevroren voeten, gekleed in dunne feestjurken en open balschoenen. Ouders droegen hun kinderen door de sneeuw, terwijl anderen de nacht in een ijskoude autobus of auto moesten doorbrengen. De polderdorpen bleven bijna twee dagen van de buitenwereld afgesloten. Ook in Nederland werden wegen en spoorlijnen door stuifsneeuw versperd. Auto’s en bussen kwamen vast te zitten en sneeuwploegen moesten voortdurend opnieuw beginnen. Vooral op het open platteland kon de krachtige oostenwind de sneeuw tot hoge muren bijeenjagen.

IJzel, stroomuitval en bevroren leidingen

Begin januari werd de toestand nog ernstiger. Wegen veranderden in spiegelgladde vlakten. Winterbanden waren nauwelijks bekend en er werd veel minder gestrooid of sneeuw geruimd dan tegenwoordig. Water-, gas- en elektriciteitsleidingen begaven het onder de aanhoudende vorst.

In de Belgische Ardennen viel bij temperaturen onder nul regen die onmiddellijk vastvroor. Telefoonleidingen veranderden in zware ijskabels. Houten palen, boomtoppen en zelfs betonnen hoogspanningsmasten braken onder het gewicht. Tientallen dorpen zaten dagenlang zonder elektriciteit. In Michamps duurde de stroomuitval acht dagen. De bodem was er zo diep bevroren dat dynamiet nodig was om gaten voor tijdelijke elektriciteitspalen te maken. In Nederland bevroren eveneens talrijke waterleidingen en raakten huizen, scholen en bedrijven moeilijk warm. Steenkool was nog een belangrijke brandstof en de vraag naar kolen steeg sterk. Vooral oudere en slecht geïsoleerde woningen boden weinig bescherming tegen de kou.

Afgesloten dorpen en dagelijks improviseren

In de Hoge Venen en de Ardennen raakten verschillende dorpen geïsoleerd. Postbodes trokken op ski’s door de velden, sleepten hun postzakken op sleeën mee of reden een eind mee met legervoertuigen en lokale treinen. Boeren vervoerden melkkitten op paarden wanneer de melkwagen hun hoeve niet meer kon bereiken. Sneeuwruimer Marcel Moinet ruimde zijn eerste sneeuw op 11 november 1962 en zijn laatste op 28 maart 1963. Soms zat hij vijf dagen vrijwel onafgebroken op zijn tractor. Zijn legerjas bevroor zo hard dat ze na het werk rechtop op de grond kon blijven staan. Ook in Nederlandse dorpen moesten boeren, postbodes en hulpdiensten improviseren. Melk kon niet altijd worden opgehaald en winkels kregen hun voorraden moeilijk aangevuld. Sleden, tractoren en schaatsen werden opnieuw gewone vervoermiddelen. Voor kinderen was het vaak een groot avontuur, maar voor ouderen en afgelegen gezinnen betekende het isolement vooral onzekerheid.

Het IJsselmeer en de Nederlandse wateren bevriezen

Door de langdurige vorst groeide het ijs op de Nederlandse meren, vaarten en kanalen steeds verder aan. Grote delen van het IJsselmeer raakten bedekt met een dikke ijsvloer. Op sommige plaatsen verschenen auto’s en arresleden op het ijs. Prins Albert en prinses Paola maakten tijdens een bezoek aan Nederland zelfs een tocht met een arreslee over het bevroren IJsselmeer. De binnenvaart kwam ernstig in de problemen. Schepen raakten opgesloten en ijsbrekers hadden grote moeite om de vaarwegen open te houden. Havens en sluizen werden door het ijs geblokkeerd. Voor een land dat sterk afhankelijk was van vervoer over het water had dit grote economische gevolgen. Ook in België lagen de waterwegen stil. Het Albertkanaal bij Wijnegem raakte over een lengte van vier kilometer verstopt door pakijs en de binnenvaart bleef er ongeveer vijf weken onderbroken. Delen van de Maas en de Schelde vroren dicht. Tussen Temse en Dendermonde werd zelfs op de bevroren Schelde geschaatst.

De zwaarste Elfstedentocht aller tijden

Het beroemdste Nederlandse hoofdstuk van deze winter werd op 18 januari 1963 geschreven. Die dag vond in Friesland de twaalfde Elfstedentocht plaats. Bij de start vroor het ongeveer achttien graden. Een stormachtige oostenwind, stuifsneeuw, mist en slecht ijs veranderden de tocht van ongeveer tweehonderd kilometer in een bijna onmenselijke beproeving. Schaatsers moesten zich door opgewaaide sneeuw worstelen en kregen te maken met scheuren en hobbels in het ijs. Velen liepen bevroren handen, voeten en oren op. Reinier Paping bereikte na een legendarische solorit als eerste de finish in Leeuwarden. Van de duizenden deelnemers wist nog geen één procent de eindstreep te halen. De tocht van 1963 ging daarom de geschiedenis in als de zwaarste Elfstedentocht ooit.

Een bevroren kust en bedreigde dieren

Aan de Belgische kust ontstond een schouwspel dat duizenden bezoekers lokte. IJsblokken spoelden bij hoogtij aan en stapelden zich op tot muren en torens van soms twee tot drie meter hoog. Het strand verdween onder een dikke massa korrelijs en ijsschotsen. Getuigen hoorden het zeewater onder het ijs klotsen en beschreven het geluid van de met ijs beladen golven als een dof en onheilspellend gegrom. Ook langs de Nederlandse kust, de Waddenzee en de oevers van het IJsselmeer ontstonden uitgestrekte ijsvelden. Het pakijs werd door wind en getij op elkaar geschoven. Wandelen op de ijsmassa’s bleef gevaarlijk: scheuren, wakken en zwakke plekken waren onder de sneeuw nauwelijks zichtbaar. Voor de dierenwereld was de winter rampzalig. Duizenden watervogels vonden geen open water of voedsel meer. Sommige vogels vroren met hun poten aan het ijs vast. In Nederland kwamen hulpacties op gang waarbij schoolkinderen brood en graan verzamelden. Sportvliegtuigjes wierpen voedsel uit op plaatsen waar grote groepen vogels bijeenkleumden. Ook in België werd de bevolking opgeroepen om vogels te voederen.

Kou, armoede en economische schade

Niet iedereen kon de winter beleven als een mooi sneeuwavontuur. Veel Belgische en Nederlandse gezinnen woonden in slecht geïsoleerde huizen met enkel glas. Kolenvoorraden raakten uitgeput en groenten werden schaars en duur. In België begon Gazet van Antwerpen met Operatie Antivries. Tijdens deze hulpactie werden geld, voedsel, kolen en dekens ingezameld voor arme gezinnen en bejaarden. Sommige mensen lagen dag en nacht onder de dekens omdat dit hun enige bescherming tegen de kou was. In beide landen kwam het economische leven zwaar onder druk te staan. De bouw lag grotendeels stil, de binnenvaart ondervond wekenlang hinder en de landbouw en tuinbouw leden zware verliezen. In België zaten ongeveer 150.000 bouwvakkers thuis wegens vorstverlet. Ook in Nederland konden veel arbeiders wekenlang niet aan het werk. Treinen liepen vertraging op, voetbalwedstrijden werden afgelast en scholen kregen hun klaslokalen nauwelijks verwarmd.

Een witte marathon tot in het voorjaar

Zelfs in februari gaf de winter zich niet gewonnen. Nieuwe sneeuwstormen trokken over België en Nederland. Wegen raakten opnieuw geblokkeerd en het ijs op meren, rivieren en kanalen bleef hardnekkig liggen. Begin maart werden de hoofdwegen eindelijk beter berijdbaar, maar de binnenvaart ondervond nog steeds hinder. In België moesten genietroepen op sommige kanalen het ijs met dynamiet openbreken. Op 13 maart viel opnieuw sneeuw in Hoog-België en op 20 maart werd in Ovifat nog geskied. De Ardense skipistes waren bijna vier maanden onafgebroken geopend. Ook in Nederland kwam de dooi pas in maart werkelijk op gang. De grote ijsmassa’s begonnen langzaam te breken en vormden plaatselijk gevaarlijke opeenhopingen. Aan de Belgische kust verdwenen de laatste ijsklompen zelfs pas in april. Zo werd de winter van 1962–1963 een ware witte marathon voor de hele Lage Landen. Voor kinderen was hij soms één lang sneeuw- en schaatsavontuur, maar voor vele anderen betekende hij kou, angst, isolement en armoede. In België bleven vooral de ingesneeuwde Ardennen en de bevroren Noordzeekust in het geheugen hangen. In Nederland werd de legendarische Elfstedentocht het blijvende symbool van deze uitzonderlijke winter. Wie hem bewust meemaakte, vergat nooit meer het kraken van het ijs, de hoge sneeuwduinen en die eindeloze witte wereld waarin het voorjaar maar niet leek te komen.

X

Geen opmerkingen:

Een reactie posten

BELGISCH BOERENPAARD MET DE SLAAGKAR OM DE MEST TE LADEN

Updated Even rust op het boerenerf. Het Belgische boerenpaard staat ingespannen voor de houten slaagkar, waarmee de mest naar het land werd ...