Er zijn geluiden die men na tientallen jaren nog altijd lijkt te kunnen horen. Het klepperen van paardenhoeven op de stenen, het kraken van houten wielen en ergens in de verte het belletje waarmee de ijsverkoper zijn komst aankondigde. Voor de kinderen was nauwelijks een tweede teken nodig. De ijsman was in aantocht. De foto brengt ons terug naar het landelijke leven van de jaren vijftig, toen een ijsje nog geen alledaags product uit de diepvriezer was. In veel dorpen behoorde de rondtrekkende ijsverkoper tijdens de warme maanden tot de meest welkome bezoekers. Met een kar, bakfiets, triporteur of later een kleine bestelwagen trok hij van straat tot straat. Dat beeld is historisch goed gedocumenteerd. In België begon bijvoorbeeld Staf Janssens, de latere grondlegger van IJsboerke, al in 1935 met een kruiwagen vol zelfgemaakt roomijs door Tielen en omgeving te trekken. Later werd die kruiwagen vervangen door gemotoriseerde vervoermiddelen.
Zelfbereid roomijs
Achter zo'n eenvoudig ijsje ging behoorlijk wat werk schuil. Het ijs werd vaak kleinschalig en ambachtelijk bereid, soms letterlijk in of achter de woning van de ijsverkoper. Melk en room vormden samen met suiker de basis en afhankelijk van het recept kwamen daar eieren en smaakmakers bij. Vanille, chocolade en aardbei behoorden tot de smaken die uiteindelijk klassiek zouden worden. Het maken van ijs was vroeger bovendien arbeidsintensiever dan tegenwoordig. Bij traditionele ijsmachines stond een metalen reservoir met het ijsmengsel in een gekoelde omgeving en moest het mengsel voortdurend in beweging worden gehouden om het gelijkmatig te laten bevriezen. In de eerste helft van de twintigste eeuw werden die technieken steeds verder gemechaniseerd; na de oorlog kwamen betere ijsmachines en pasteurisatieapparatuur beschikbaar. Tegelijk begon vanaf de jaren vijftig de industriële ijsproductie sterk te groeien. 's Morgens werd het ijs bereid, daarna werd de kar gevuld en begon de ronde. Alles moest koel worden gehouden en de voorraad moest voldoende zijn voor een tocht langs verschillende gehuchten en dorpen. Op hete zomerdagen betekende dat werken tegen de klok.
Wanneer de ijsman het dorp binnenkwam
Dan begon het mooiste gedeelte van het verhaal. Langs een landelijke weg verscheen langzaam het paard met daarachter de opvallende crèmekleurige ijskar. Boven op de wagen stond in grote letters IJS, vergezeld van de afbeelding van een hoorntje. Niemand hoefde uit te leggen wat hier verkocht werd. Het paard kende na verloop van tijd waarschijnlijk de vaste ronde bijna even goed als zijn baas. Van boerderij naar boerderij en van gehucht naar gehucht ging het verder. Soms over kasseien, soms over een zandweg en vervolgens opnieuw langs een dorpsstraat. Bij een vertrouwde halte hield de kar stil. Een deur ging open. Een kind kwam kijken. En even later verschenen er nog een paar. Met enkele muntstukken stevig in de hand liepen ze naar de kar. Wie geluk had, kreeg een hoorntje met een flinke bol crème-glace. Voor kinderen uit een eenvoudig gezin was dat geen dagelijkse vanzelfsprekendheid. Juist daardoor kon zo'n ijsje uitgroeien tot een kleine gebeurtenis die men zich vele jaren later nog herinnerde. Op deze foto lijkt zo'n ogenblik te zijn stilgezet. De ijsverkoper staat in zijn witte werkjas achter zijn kar. Voor hem zit een jongen met zijn ijsje in de hand, terwijl achter de wagen nog een jongen en een vrouw staan. Naast hen wacht het paard geduldig tot de tocht kan worden voortgezet. Op de achtergrond zien we de oude gebouwen van een landelijke hoeve. Geen druk verkeer, geen supermarkt en geen moderne koelwagen, maar een tafereel uit een tijd waarin handel nog letterlijk tot aan de deur kwam.
Een ijsje als kleine luxe
We mogen niet vergeten dat de jaren vijftig een overgangsperiode vormden. De oorlog lag nog maar enkele jaren achter Europa en de consumptiemaatschappij zoals we die tegenwoordig kennen stond nog in haar kinderschoenen. Koelkasten werden geleidelijk algemener, maar de diepvriezer was nog lang geen vanzelfsprekend bezit van ieder gezin. Juist daardoor had de rondtrekkende ijsverkoper een functie die vandaag moeilijk voor te stellen is. Hij bracht een product naar de mensen dat thuis niet eenvoudig langdurig bewaard kon worden. Vanaf de jaren vijftig nam de consumptie van ijs in Europa sterk toe. Tegelijk veranderde ook de manier waarop het werd geproduceerd en verkocht. De kleine ambachtelijke verkoper kreeg steeds meer concurrentie van grotere producenten en gemotoriseerde ijswagens. In Vlaanderen zien we die ontwikkeling heel duidelijk. Het verhaal van IJsboerke begon met zelfgemaakt roomijs en een kruiwagen, waarna bakfietsen en bromfietsen volgden. In 1962 verschenen de eerste echte ijswagens van het bedrijf. Tegen het einde van de jaren zestig veranderde de markt opnieuw door de snelle verspreiding van de huishoudelijke diepvriezer. Daarmee begon langzaam een wereld te verdwijnen.
De laatste ronde door het dorp
Het paard maakte plaats voor de motor. De houten kar werd een bestelwagen. Het handbelletje werd uiteindelijk bij veel ijswagens vervangen door een herkenbaar muziekje. En het ijs dat vroeger 's morgens plaatselijk werd bereid, kwam steeds vaker uit grotere productiebedrijven. Maar in de herinnering bleef vooral de ijsman van vroeger bestaan. De man die op warme zomerdagen langzaam het dorp binnenreed. Kinderen die zijn komst eerder opmerkten dan hun ouders. Moeders die in hun beurs naar wat kleingeld zochten. Het paard dat rustig langs de weg stond terwijl de ijsverkoper zijn hoorntjes vulde. En daarna het geluid van de wielen dat opnieuw langzaam verdween in de richting van het volgende gehucht. Deze foto vertelt daarom meer dan alleen het verhaal van een ijsverkoper met paard en kar. Zij herinnert aan een verdwenen vorm van dorpsleven waarin de melkboer, bakker, brouwer, groenteboer en ijsverkoper nog hun ronde langs de huizen maakten. De straat was niet alleen een doorgangsweg, maar ook een plaats waar mensen elkaar ontmoetten en waar de komst van een handelaar even leven in het dorp bracht. En misschien is dat wel de reden waarom het beeld van de oude ijskar zoveel nostalgie oproept. Het ging uiteindelijk niet alleen om crème-glace. Het ging om het wachten, het geluid in de verte, het muntstuk in een kinderhand en dat ene ogenblik waarop een gewone zomerdag plots een feestdag leek te worden.
X

Geen opmerkingen:
Een reactie posten