Langs het water loopt een vrouw. Haar lichaam helt wat naar voren, haar handen houden de brede band voor haar borst vast. Achter haar volgt een schip, verbonden met de oever door een lange lijn. Stap voor stap brengt zij het vaartuig vooruit. Het is een beeld uit een verdwenen wereld, uit de tijd waarin wind, paarden en menselijke spierkracht het tempo van de binnenvaart bepaalden. Men noemde dit werk jagen: een schip vanaf de wal voorttrekken met een lijn. Het pad waarover de trekkers liepen, kreeg de naam jaagpad. Die benaming is gebleven, ook nu veel van deze wegen vooral door wandelaars en fietsers worden gebruikt. Onder hun voeten ligt de herinnering aan een eeuwenoude manier van werken. Voor zeilende binnenschippers was de wind een onmisbare bondgenoot. Maar hij liet zich niet bevelen. Bij windstilte bleven de zeilen slap hangen en tegenwind kon de voortgang bemoeilijken. Vooral op smalle vaarwegen waren de mogelijkheden beperkt. Dan moest men bomen, waarbij het schip met een lange stok tegen de bodem of de oever werd afgeduwd, of iemand moest aan land om het vaartuig voort te trekken. Daar kwam het trekzeel aan te pas. Die brede band werd om het lichaam gedragen en was verbonden met de lijn naar het schip. Zo werd de trekkracht over de borst en schouders verdeeld. Bewaarde trekzelen en jaaglijnen getuigen nog van die eenvoudige uitrusting: stof en touw waarmee mensen een vaartuig in beweging brachten. Dat een mens een schip kon voorttrekken, lijkt op het eerste gezicht moeilijk te geloven. Toch droeg het water het gewicht van het vaartuig. De trekker moest het schip op gang brengen en vervolgens de weerstand overwinnen. Zodra het langzaam gleed, kwam het aan op regelmatig blijven stappen. Hoe zwaar het werk was, hing af van de omstandigheden. Wind, stroming, de vorm van het schip en de toestand van de vaarweg speelden allemaal mee. De lange lijn had eveneens een functie. Hoe meer de trekkracht in de vaarrichting werkte, hoe beter het schip kon volgen. Een korte lijn die sterk zijwaarts trok, zou het vaartuig eerder naar de oever brengen. Aan boord moest ondertussen iemand de koers bewaken. Het jagen vroeg dus samenwerking tussen de persoon op het pad en de bemanning op het water. Niet alleen mannen gingen in het zeel. Ook vrouwen en kinderen hielpen het schip voorttrekken. Binnen een schippersgezin konden de taken worden afgewisseld: de ene liep aan de wal, de andere bleef aan boord. Wanneer er voldoende geld beschikbaar was, kon men een scheepsjager met een paard inhuren. Anders leverde het gezin zelf de nodige kracht. Juist daarom maakt het beeld van een oudere vrouw voor een schip zoveel indruk. Het herinnert eraan hoeveel werk door vrouwenhanden en vrouwenschouders werd verricht. Hun aandeel in het varen is op zulke beelden rechtstreeks zichtbaar. Terwijl het vaartuig op het water zijn weg vervolgde, liep zij langs de kant, verbonden met het schip door een band en een lijn. Ook het landschap moest geschikt zijn voor dat werk. Een onderbroken pad, een zijwater of een scherpe bocht kon de doorgang lastig maken. Jaagbruggen hielpen de trekkers om hun weg langs het water voort te zetten. Bij bochten konden rolpalen de lijn geleiden, zodat het vaartuig niet naar de wal werd getrokken. Het waren onderdelen van een vaarwereld waarin de oever even belangrijk was als het water. Waar paarden werden ingezet, ontstond bovendien een eigen bedrijvigheid. Scheepsjagers verhuurden hun dieren en begeleidden schepen over bepaalde trajecten. Langs de vaarwegen waren voorzieningen nodig om mens en dier te laten rusten. Het trekken van schepen was daarmee ook een beroep, met afspraken, tarieven en op sommige plaatsen een officiƫle registratie. Met de komst van de scheepsmotor veranderde dit bestaan geleidelijk. Zeilschepen konden worden uitgerust met een ingebouwde motor, een zijschroef of een klein motorbootje dat het vaartuig van achteren voortduwde. Daardoor werd de schipper minder afhankelijk van de wind en van trekkracht op de wal. Die overgang gebeurde stap voor stap; oude en nieuwe manieren van voortbewegen bestonden een tijdlang naast elkaar. Uiteindelijk verdween het jagen uit het gewone dagelijkse vaarbedrijf. De lijnen werden opgeborgen, de trekzelen raakten buiten gebruik en het jaagpad kreeg andere gebruikers. Vandaag lopen we er voor ons plezier. We blijven staan bij een mooie weerspiegeling, kijken een schip na en genieten van de stilte langs de oever.
X

Geen opmerkingen:
Een reactie posten