zaterdag 17 oktober 2026

EENDENLIEF EN - LEED: LANGS DE OUDE MAAS (TEKST: LOUIS GONNISSEN 1926-2007)

Ontworpen door Jp

Tussen Stokkem en Rotem vloeit de Maas een viertal kilometer door een grasvlakte, zo groen als savooikolen, ‘moosgruen maasland’ (zeggen de mensen), beplant met honderden populieren, bestippeld met meidoornstruiken, vol stilte en rust. Het centrale punt vlakbij de Maas is ‘De Booien’ een kleine vlek met enkele oude boerderijen zo in elkaar verstrengeld dat ze een kleine doolhof vormen. Er is ook nog een oude meander van de Maas, ‘Oude Maas’ genoemd en daar ligt het tweede centrale punt, de oude kerktoren van Dilsen, juist tegenover de Booien op een afstand van 1200 m. De laatste twintig jaar werden geweldige grintkuilen uitgebaggerd op de welige weiden langs de Maas, enorme kuilen van zeven meter diep! Die grintkuilen zijn stilaan heerlijke vijvers geworden waar allerlei watervogels broeden en overwinteren. Piepjong nog, keek ik daar langs die Oude Maas naar de eenden. Het was er toen zo schoon dat ik me nu na zovele jaren als ik er wandel opnieuw ‘veilig’ voel. In de eendenbijt Vroeger zwommen troepen boereneenden in lange rijen op de Oude Maas. Ze lieten smalle wegeltjes na tussen het eendekroos, hun lievelingsvoedsel, dat daarbij talloze kleine waterdiertjes herbergt, waarop ze ook verlekkerd zijn. Ze maakten lange waterwandelingen in file, de bek van de één aan het korte staartje van de vorige. Steeds zwom een eend voorop terwijl de woerd met opvallende groene kop midden in de rij zwom. Plots werd halt gehouden en terwijl de troep in alle richtingen weg zwom om veilig te zijn voor naderend gevaar, werd een aanvang gemaakt met de maaltijd: water zeven. De platte eendesnavel bezit op de randen hoornplaatjes, waardoor het geschepte water terugstroomt met achterlating van diertjes en plantjes, die worden binnengeslokt. Al in het najaar paradeert de woerd in bruiloftskleed, en dan is de bek opvallend geel. Hij draagt een schitterend witte ring rond de hals en zwemt fier met brede bruinrode borst vooruit. De rugzijde is donkerder dan de buikzijde, en daardoor is mijnheer minder goed zichtbaar voor zijn vijanden die vanuit het water komen en voor die vanuit de lucht. De kop is blauwachtig groen, nu eens schitterend, dan weer dof. Die verandering van glans hangt af van het invallende licht en is een rechtstreeks gevolg van de bijzondere structuur of bouw van de veren. Dat nemen wij ook waar in de nek- en halskleuren van huisduiven. De paarse en groene kleuren noemt men daarom structuurkleuren. Bij de woerd zijn de middelste staartveren omgekruld en steken glanzend zwart af tegen de witte ondergrond. Het wijfje en de jongen ontwikkelen hun verenkleed in functie van de camouflage. Het wijfje is eenvoudig lichtbruin gekleurd met diepbruine streepjes. Die schutkleur komt haar bijzonder goed van pas als ze zit te broeden. Zij broedt op de grond tussen dicht opgeschoten planten op een nest van bladstengels en bladeren. Ze legt tien of meer groenachtige eieren en, juist voor het broeden begint, plukt ze donsveertjes uit de borst om het nest zacht te maken. Telkens als zij het nest verlaat dekt ze de eieren toe met nestmateriaal zodat ze goed gecamoufleerd zijn. De boereneenden doen dat zo goed dat mensen mij telefoneren en vragen: ‘gisteren zat ze te broeden, nu loopt ze rond te eten en geen enkel ei is nog in het nest. Wat kan er gebeurd zijn?’ Mijn antwoord: loop eens terug en kijk goed. De eieren liggen verborgen in het nest! Na 25 dagen sluipen alle nestvlieders tegelijk uit. Het verenkleed droogt op onder moeders vleugels. Daarna zwemmen de jongen onder het oog van hun waakzame moeder. Vader trekt zich van heel het gebroed niets aan! Weldra verliest hij zijn mooie veelkleurige verenpakje en krijgt het eclipsekleed, iets meer bruin dan het wijfje. Bij eenden is de camouflage van zeer groot belang. Alleen gedurende de voortplantingstijd durft de woerd iets meer. De zon tekent glinsterende vlekjes en streepjes op het water, passend bij de camouflagepakjes van moeder en kinderen. Onze eenden zijn zeer slim en uiterst voorzichtig. Ze maken vlug onderscheid tussen mensen die hen goedgezind zijn en anderen. Ondervinding en proeven leerden dat wilde eendekuikens uitgebroed door tamme eenden of jong bij tamme eenden gebracht, dadelijk vertrouwd worden met de mens. Zelfs schuwe volwassen eenden gedragen zich weldra tegenover de verzorger als huisdieren. Wilde en tamme eenden vertonen geen verschil in gedrag. Alleen de schuwheid van de steeds achtervolgde en bedreigde in de zogenaamde vrije natuur blijft. Ik moet iets vertellen over het liefdeleven van wilde eenden. Vele vogelvrienden hebben thuis op hun vijver wilde eenden en in stadsparken zijn ze al evenzeer te gast. Men kan ze daar rustig observeren want vele wilde eenden schuwen de aanwezigheid van mensen niet! Van zodra de woerd zijn prachtkleed heeft aangetrokken gaat hij zich verloven. In dat bruiloftskleed begint hij nu te paraderen voor de bruine wijfjes en weldra vormen zich paartjes, een monogaam huwelijk van één mannetje met één wijfje. De koppels vinden elkaar door gezelschapsspelletjes ! Het is mogelijk een gezelschapsspel bij eenden gade te slaan en ook te luisteren naar de geluiden die de eenden voortbrengen. Aan de reactie van de andere eenden leert men hun taal begrijpen. Het eerste doel van het spel is zoveel mogelijk eenden bij elkaar te krijgen. Van overal komen soortgenoten toezwemmen en aanvliegen. De eenden drinken elkaar toe zodra ze elkaar ontmoeten. Dat is een soort teken van vrede, zoals de Indianen de vredespijp roken. Dat elkaar toedrinken en toasten neemt men waar bij wilde eenden en de tamme nakomelingen zijn dat gebaar niet vergeten. Zo zwemmen ze alle samen in een grote groep maar dan begint een wijfje dat gedoe saai en vervelend te vinden. Met laag gehouden lichaam, knikkend met de kop, begint ze tussen zoveel mogelijk woerden door te zwemmen. Ze hitst zo de mannetjes op. Ze zwemt in kleine bogen rondom de woerden en onder het knikken met de kop raakt haar kin het water. Door de actie van die ene eend geraakt de hele troep in een opgewekte stemming. Iedereen zwemt en dartelt rond iedereen, en elke eend richt zich naar het mannetje van haar keuze. Zij probeert die voor zich alleen te winnen door achter hem door te zwemmen terwijl ze met de kop over de schouder dreigt naar elke andere woerd die ze niet wil hebben. Is het bij de mensen al anders? Zo vinden de partners elkaar! Men ziet ook in de lucht wilde eenden paarsgewijze rondvliegen: eerst de eend, daarachter de woerd. Zo zwemmen ze ook achter elkaar. Soms komt een vreemde woerd tussenbeide. Hij plaatst zich tussen eend en woerd, dan zwemt of vliegt de wettige echtgenoot als laatste in de rij maar dat trekt hij zich niet aan. De opdringerige vreemdeling geeft zijn avances op want de eend besteedt geen aandacht aan hem. De twee partners trekken zich ook geregeld terug in een rustig hoekje van de vijver en daar begint de paringsceremonie. De woerd verheft de blinkende kop hoog in de zon evenals de stuit, dat is de plek aan het uiteinde van de rug juist boven de staart. In plaats van lang en smal is de vogel plots kort en hoog van lichaamshouding. De woerd tilt daarbij altijd de vleugels omhoog zodat zijn eendje de vooruitstekende gekrulde veer aan de staart, het kleine wipstaartje, duidelijk van opzij bemerkt. Het schouwspel dat de woerd opvoert duurt slechts twintig seconden. Terwijl de woerd het lichaam terug laat zakken houdt hij de snavel een ogenblik op zijn lief gericht en nu totaal vertederd strekt ze de kop op het wateroppervlak, het lichaam zakt weg terwijl hij op haar klimt en met haar paart. Na de paring volgt dadelijk het optrekken van de woerd, het terug rechtkomen en dan begint hij knikkend te zwemmen rondom zijn liefje dat nu helemaal boven water is gekomen en een flink bad neemt. Dat kan men allemaal zien gebeuren in januari, februari en maart. Het baltsspel op het water dat de woerd opvoert is veel mooier dan hier beschreven. Het huwelijk is geklonken, de eend gaat broeden. De woerd bezoekt haar niet eens op het nest. Hij is haar vergeten, kent zijn eigen kinderen niet ! Eind maart, begin april zwemmen de woerden in troepjes rond op de stadsvijver, ze verbeuzelen hun tijd, hun vrije tijd! Verschijnt er een eendje in de vijver dan ziet men meerdere woerden er dadelijk achteraan zwemmen en haar het hof maken. De woerden worden daarbij zo driftig dat ze met elkaar beginnen te vechten en het eendje met rust laten. Soms verloopt het scenario anders. Het is alsof de woerden samenspannen, de eend omsluiten, vastgrijpen en haar beurtelings verkrachten. De ene woerd volgt snel op de andere en het eendje krijgt nauwelijks de kans tegen te stribbelen. Het arme eendje mag nog van geluk spreken indien het allemaal gebeurt op het gras, naast de vijver. Dan kan ze na enige tijd het vege lijf nog redden! Indien zulke stoeipartij plaats vindt op de vijver is men niet alleen getuige van herhaalde verkrachtingen door de verschillende woerden die elkaar de loef afsteken, maar ook van de verdrinkingsdood van de verkrachte eend. Door die herhaalde paringen wordt het wijfje steeds maar onder water gedrukt, haar krachten nemen snel af, de ademnood neemt toe bij elke nieuwe verkrachting en weldra ligt het lichaam op de rug, dood, drijvend op het water. De woerden druipen af maar andere woerden komen kijken of het wijfje wel degelijk dood is. Nooit heb ik gezien dat het dode lichaam werd verkracht. Op de boerderijen hield men vroeger slechts één woerd bij vele eenden, nu worden dikwijls meer woerden gehouden bij enkele eenden. Komt moeder eend met haar jongen naar de vijver dan schijnt de eerste dagen alles rimpelloos te verlopen. Na een tiental dagen beginnen de moeilijkheden. De woerd of woerden geraken in seksuele vervoering voor de moedereend, willen met haar paren en om de moeder te bevrijden van de kinderlast grijpen ze de jonge eendjes bij de nek en houden ze onder water totdat ze dood zijn. Merkwaardig is dat alle watervogels weten hoe ze een tegenstander moeten verdrinken. Anas, de oude Latijnse benaming voor eenden, vinden we terug in praktisch alle Indogermaanse talen. Als we de genitief van dat woord nemen dan hebben we de medeklinkers die het skelet van de woorden vormen: Oudengels, ened; Oudhoogduits, anut; huidig Duits, Ente; Litaus, antis; Oudvlaams, ande of aande, waaruit de moderne benaming: eend. Anas platyrhynchos is de wetenschappelijke benaming, hetgeen betekent ‘eend met de platte bek’ om water te zeven. Door domesticatie ontstonden wereldberoemde rassen als de Chinese Pekingeend, de Engelse Aylesburyeend, de Amerikaanse Cayuga-eend, de Indische loopeenden, en de Franse Rouaneend. De kleuren van de tamme rassen vertonen alle tinten tussen smaragd en blauw over kaki naar wit. Niet alleen de kleur maar ook de lichaamsvorm en lichaamshouding zijn herkenningstekens van de verschillende rassen. Sommige eenden hebben een prachtige volle ronde kuif op de kop en er bestaat ook nog de krombekeend die bijna uitgestorven was in Nederland. Een heel tam dwergeendje is het kwakertje, dat gestileerd overgetekend wordt in kinderboeken. Ze zijn niet alleen klein en gewoonlijk smetteloos wit maar ook zeer gezellig van aard! Hoe kleiner ze zijn, hoe korter het bekje, hoe ronder het voorhoofdje, hoe boller de wangen, hoe mooier! Bij de eenden zijn de wijfjes luidruchtig en kwaken veel en luid. De kleine kwakertjes blinken daar in uit ! De woerd laat slechts nu en dan een gedempt gréb-gréb horen. Alle tamme rassen, hoe verschillend van uitzicht ook, stammen af van de wilde eend. De twee middelste omgekrulde staartveertjes die bij geen enkele tamme woerd ontbreken zijn daar het bewijs van. Indien de eenden gekleurd zijn en niet wit dan vertonen woerd en eend ook zoals de wilde broeders en zusters een blauwe vleugelspiegel afgeboord met zwart en wit. Aan de vleugspiegels herkennen de eenden hun soortgenoten. Tussen de tamme en de wilde eenden bestaan er in onze stadsparken ook intieme contacten zodat wilde eenden ook wel domesticatiekenmerken vertonen zoals een meer opgebleekt lichtbruin verenkleed, een witte vlek op de borst, groter van formaat en andere kleine afwijkingen van de streng gestroomlijnde wilde variant. Al zijn de eenden tijdens de nacht bedrijviger dan overdag toch kan men met veel geduld nagaan hoelang de opmaak wel duurt; voor gejaagde mannen een goede kuur! Veertje na veertje wordt zorgvuldig ingewreven met een vette stof uit de stuitklier. Zo wordt het verenkleed waterdicht. De kleintjes krijgen ook een waterdicht pakje door aanraking met hun moeder. En dan maar zwemmen, kopje onder, en zich wassen.

X

Geen opmerkingen:

Een reactie posten

BELGISCH BOERENPAARD MET DE SLAAGKAR OM DE MEST TE LADEN

Updated Even rust op het boerenerf. Het Belgische boerenpaard staat ingespannen voor de houten slaagkar, waarmee de mest naar het land werd ...