De jonge kampbewaarster die uitgroeide tot een van de beruchtste vrouwelijke oorlogsmisdadigers van het Derde Rijk
Wanneer de naam Irma Grese valt, verschijnen vrijwel onmiddellijk woorden als “beul”, “sadiste”, “hyena van Auschwitz” en “beest van Belsen”. Zij werd na de Tweede Wereldoorlog het bekendste vrouwelijke gezicht van het nazistische concentratiekampsysteem. Overlevenden beschreven hoe zij gevangenen sloeg, vernederde en terroriseerde. Tijdens haar proces gaf Grese zelf toe dat zij een zweep en wandelstok gebruikte om weerloze gevangenen te slaan, hoewel dit zelfs volgens de kampregels niet was toegestaan. Toch vereist een ernstig historisch portret meer dan gruwelijke anekdotes. Rond Grese ontstond al tijdens haar proces een sensatiebeladen beeld waarin bewezen feiten, getuigenverklaringen, krantenverhalen en onbevestigde geruchten door elkaar gingen lopen. Haar misdaden waren zwaar genoeg; zij hoeven niet met verzinsels te worden aangedikt. De vaak gebruikte omschrijving “de ergste vrouwelijke beul ooit” is dan ook geen meetbare historische rangschikking. Er waren andere vrouwelijke kampbewakers—onder wie Maria Mandl, Dorothea Binz, Elisabeth Volkenrath en Johanna Bormann—die eveneens verantwoordelijk waren voor mishandeling, selecties en de dood van gevangenen. Maar Grese werd door haar jonge leeftijd, opvallende verschijning, houding tijdens het proces en haar snelle terechtstelling hét symbool van vrouwelijke wreedheid in de kampen. De vraag uit de titel blijft daardoor ongemakkelijk actueel: was Irma Grese een monster, of juist een mens die ervoor koos zich monsterlijk te gedragen?
Een jeugd waaruit niets onvermijdelijk voortvloeide
Irma Ilse Ida Grese werd op 7 oktober 1923 geboren in Wrechen, een kleine landelijke gemeenschap in Mecklenburg, in het noordoosten van Duitsland. Zij groeide op in een eenvoudig boerengezin met meerdere kinderen. Haar vader, Alfred Grese, werkte in de landbouw. Haar moeder, Berta, overleed in 1936, toen Irma ongeveer twaalf jaar oud was. Volgens de doorgaans vermelde biografische gegevens pleegde zij zelfmoord. De vroege dood van haar moeder en de beperkte economische vooruitzichten van het gezin vormden ongetwijfeld ingrijpende omstandigheden. Maar ze verklaren niet waarom Grese later gevangenen mishandelde. Talloze Duitsers leden onder armoede, familietragedies en indoctrinatie zonder oorlogsmisdadigers te worden. Een moeilijke jeugd is achtergrondinformatie, geen vrijspraak. Grese verliet in 1938, op veertien- of vijftienjarige leeftijd, de lagere school. Zij werkte eerst enkele maanden op een boerderij en daarna korte tijd in een winkel. Vervolgens kwam zij terecht in een sanatorium of ziekenhuiscomplex in Hohenlychen, waar zij ongeveer twee jaar ondersteunend werk verrichtte. Ze zou verpleegster hebben willen worden, maar behaalde daarvoor niet de noodzakelijke opleiding. In de naoorlogse voorstelling van haar leven werd dikwijls beweerd dat Grese een fanatiek lid was van de Bund Deutscher Mädel, de meisjesafdeling van de Hitlerjugend. Haar eigen zuster Helene verklaarde tijdens het Belsenproces echter dat hun vader zijn dochters niet toestond lid te worden. Dat sluit niet uit dat Irma door het nationaalsocialistische onderwijs, de propaganda en de jeugdcultuur werd beïnvloed, maar het toont wel aan hoe voorzichtig men met stellige beweringen moet omgaan. De Duitse samenleving waarin zij opgroeide, was doordrenkt van racisme, antisemitisme, militarisme en gehoorzaamheid aan de Führer. Joden, Roma en Sinti, mensen met een handicap, politieke tegenstanders, homoseksuelen en andere vervolgde groepen werden systematisch ontmenselijkt. De stap van propaganda naar massamoord werd niet ineens gezet. Eerst leerde het regime miljoenen mensen dat bepaalde medeburgers minderwaardig, gevaarlijk of zelfs onmenselijk waren.
Van zuivelarbeidster tot kampbewaarster
Na haar verblijf in Hohenlychen werkte Grese in een zuivelfabriek bij Fürstenberg. In juli 1942, nog geen negentien jaar oud, kwam zij terecht in het vrouwenconcentratiekamp Ravensbrück. Tijdens haar proces beweerde Grese dat het arbeidsbureau haar daarheen had gestuurd en dat zij eigenlijk verpleegster wilde worden. Dit verweer moet in zijn juridische context worden gezien. Na de oorlog probeerden veel kampmedewerkers hun eigen verantwoordelijkheid te verkleinen door zich voor te stellen als mensen die geen werkelijke keuze hadden. Dwang, arbeidsdienst en bevelsstructuren speelden in nazi-Duitsland inderdaad een belangrijke rol. Maar Grese bleef niet slechts enkele dagen of weken in dienst. Zij doorliep een opleiding, aanvaardde het gezag en de voordelen van haar functie, bleef jarenlang in het systeem werkzaam en maakte er carrière. Bovendien erkende zij voor de rechtbank dat bepaalde mishandelingen niet op bevel gebeurden, maar tegen de regels in. Daarmee valt het beeld van een volledig machteloze jonge vrouw moeilijk vol te houden. Vrouwelijke kampbewakers werden doorgaans Aufseherinnen genoemd. Zij behoorden juridisch en organisatorisch niet op precies dezelfde wijze tot de SS als de mannelijke SS’ers, maar werkten wel binnen het door de SS bestuurde concentratiekampsysteem. Zij bewaakten vrouwelijke gevangenen, begeleidden arbeidscommando’s, hielden toezicht tijdens appèls en konden gevangenen aangeven voor bestraffing of selectie. Ravensbrück was niet alleen een gevangenkamp maar tevens een opleidingscentrum voor vrouwelijke bewakers. Nieuwe Aufseherinnen leerden er geen gewone gevangenis bewaken. Zij werden opgenomen in een wereld waarin gevangenen geen burgers met rechten meer waren, maar nummers die door honger, uitputting, straf en terreur moesten worden beheerst. Wie zich aan dit systeem aanpaste, leerde dat geweld niet alleen werd getolereerd, maar macht en status kon opleveren.
Auschwitz-Birkenau: de beslissende overgang
In maart 1943 werd Grese overgeplaatst naar Auschwitz-Birkenau. Zij was toen negentien jaar. Auschwitz was het grootste complex van Duitse concentratie- en vernietigingskampen. Meer dan 1,1 miljoen mensen verloren er het leven, vooral Joden, maar ook Polen, Roma en Sinti, Sovjetkrijgsgevangenen en gevangenen van verschillende andere nationaliteiten. Het complex combineerde gevangenschap, dwangarbeid, uithongering en massamoord in gaskamers.Grese werkte in het vrouwengedeelte van Birkenau en kreeg er na verloop van tijd meer verantwoordelijkheid. Hoewel populaire teksten haar soms ten onrechte voorstellen alsof zij een van de hoogste leiders van geheel Auschwitz was, bleef zij ondergeschikt aan de mannelijke kampcommandanten en hogere vrouwelijke leidinggevenden. Binnen het vrouwenkamp bezat zij niettemin aanzienlijke rechtstreekse macht over duizenden gevangenen.
Die macht was concreet en dagelijks voelbaar. Een bewaakster kon:
- gevangenen tijdens urenlange appèls laten staan;
- arbeidscommando’s controleren;
- mensen slaan of laten straffen;
- gevangenen aangeven wegens vermeende overtredingen;
- zieken uit de barakken laten halen;
- deelnemen aan selecties;
- verhinderen dat vrouwen voedsel, kleding of hulp kregen;
- of eenvoudig wegkijken terwijl iemand instortte.
In een normaal rechtssysteem wordt macht door wetten begrensd. In Birkenau werd macht juist versterkt door de rechteloosheid van de gevangenen. Een jonge bewaakster kon over leven, gezondheid en dood beschikken zonder dat haar slachtoffers zich konden verdedigen.
De zweep, de laarzen en het pistool
Tijdens het proces van 1945 werd Grese uitvoerig ondervraagd over haar gedrag in Auschwitz. Zij erkende dat zij een wandelstok droeg en soms een zelfgemaakte zweep gebruikte. Die zweep was volgens haar vervaardigd uit gevlochten cellofaan in een werkplaats van het kamp. Grese probeerde het voorwerp als betrekkelijk licht voor te stellen, maar gaf toe dat een slag ermee pijn deed. Nog vernietigender voor haar verdediging was haar erkenning dat kampcommandant Josef Kramer het gebruik van zwepen had verboden, maar dat zij en anderen ze toch bleven gebruiken. Toen de aanklager haar vroeg of zij gevangenen met haar zweep of stok had geslagen, antwoordde zij bevestigend. Zij erkende eveneens dat zij daartoe niet gerechtigd was en dat zij geen bevel had gekregen om dit te doen. Verder gaf ze toe dat ze ondergeschikte bewaaksters toestemming had gegeven om gevangenen te slaan, hoewel zij daarvoor evenmin bevoegd was. Deze bekentenissen zijn belangrijk omdat zij een veelgehoord excuus rechtstreeks ondermijnen. Grese was niet alleen een radertje dat onder bedreiging bevelen uitvoerde. Ten minste een deel van haar geweld kwam voort uit eigen initiatief. De kampomgeving gaf haar de gelegenheid en vrijwel onbeperkte macht, maar zij koos ervoor die macht gewelddadig te gebruiken. Haar verzorgde uniform, hoge laarzen, pistool en zweep werden tijdens en na het proces symbolen van haar reputatie. Daarbij ontstond een gevaarlijke fascinatie voor haar uiterlijk. Kranten beschreven haar als jong, blond en aantrekkelijk en plaatsten dat uiterlijk tegenover de verhalen over haar wreedheid. Die aandacht zegt evenveel over de naoorlogse pers als over Grese zelf. Mannelijke kampbewakers werden meestal als gewelddadige oorlogsmisdadigers beschreven. Bij vrouwelijke verdachten werd hun uiterlijk, seksualiteit en vermeende afwijking van traditionele vrouwelijkheid voortdurend benadrukt. Het kwaad leek voor veel journalisten nog schokkender wanneer het achter het gezicht van een jonge vrouw schuilging.
De gevangenen spreken
De zwaarste beschuldigingen tegen Grese kwamen van voormalige gevangenen. Verschillende overlevenden verklaarden dat zij Grese mensen zagen slaan en schoppen. Anderen verbonden haar met selecties waarbij gevangenen werden aangewezen voor de gaskamers. Een van de getuigen, Ilona Stein, beschreef een voorval waarbij een gevangene bij de afscheiding tussen twee kampgedeelten met haar dochter probeerde te praten. Volgens Stein kwam Grese op een fiets voorbij, stapte af en sloeg de moeder met een riem, haar vuisten en voeten. De vrouw zou daarbij zo ernstig gewond zijn geraakt dat zij wekenlang in de ziekenbarak verbleef. Grese ontkende niet dat zij de vrouw had geslagen. Zij betwistte wel dat zij haar tegen de grond had geslagen en geschopt. Dit patroon kwam vaker voor: volledige ontkenningen werden afgewisseld met gedeeltelijke bekentenissen waarin Grese de ernst van het geweld probeerde te beperken. Andere getuigen verklaarden dat zij gevangenen inspecteerde en hen sloeg wegens kleine of onvermijdelijke “overtredingen”, zoals afwijkende schoenen of kleding. In een kamp waar mensen beroofd waren van behoorlijke kleding en schoeisel, kon een gevangene worden gestraft voor omstandigheden die door het kamp zelf waren veroorzaakt. Er werden ook ernstigere beschuldigingen geuit. Een getuige verklaarde dat twee geselecteerde meisjes uit een raam sprongen en dat Grese hen vervolgens neerschoot. Een andere verklaring verbond haar aan de dood van een Hongaarse vrouw die uit een selectierij probeerde te ontsnappen. Niet ieder afzonderlijk incident kan vandaag nog onafhankelijk en tot in elk detail worden gereconstrueerd. Getuigen spraken over traumatische gebeurtenissen die soms maanden of jaren eerder hadden plaatsgevonden. Zij hadden in de kampen geen agenda’s, documenten of normale tijdsaanduidingen. Bovendien liepen tijdens een groot proces waarnemingen van verschillende personen soms uiteen. Dat betekent niet dat de getuigenissen als onbetrouwbaar terzijde mogen worden geschoven. Integendeel: wanneer verklaringen van verschillende overlevenden samenkomen met Grese’ eigen bekentenissen over illegale mishandelingen, ontstaat een overtuigend en consistent beeld van herhaald geweld.
Selecties voor de gaskamers
Een van de belangrijkste juridische en historische vragen was of Grese actief deelnam aan selecties voor de gaskamers. In Birkenau vonden verschillende soorten selecties plaats. Bij aankomst bepaalden SS-artsen welke gedeporteerden voorlopig als arbeidskracht werden geregistreerd en welke mensen rechtstreeks naar de gaskamers gingen. Ook onder reeds geregistreerde gevangenen werden zieken, verzwakten en anderen die niet langer bruikbaar werden geacht, geselecteerd. Grese erkende dat zij aanwezig was bij selectieappèls. Volgens haar eigen verklaring moest zij ervoor zorgen dat gevangenen in rijen van vijf stonden, hen tellen en de wijziging in de kampadministratie noteren. Zij beweerde dat artsen—onder wie Josef Mengele—de eigenlijke keuze maakten. Verder gaf zij toe dat zij wist wat Sonderbehandlung, letterlijk “speciale behandeling”, betekende. In de taal van de SS was dit een verhullende term die in deze context verwees naar de dood in de gaskamer. Voormalige gevangenen verklaarden echter dat Grese méér deed dan tellen en bewaken. Volgens hen wees zij zelf vrouwen aan, zocht zij gevangenen die zich voor de selectie hadden verstopt en sloeg zij hen voordat ze naar de rijen werden teruggebracht. Ilona Stein verklaarde dat Grese samen met Mengele betrokken was bij een grote selectie waarbij duizenden vrouwen werden afgezonderd. Grese ontkende dat zij zelf besliste wie naar de gaskamer moest. De rechtbank geloofde haar verdediging uiteindelijk niet. Zelfs wanneer men uitsluitend uitgaat van wat zij zelf toegaf, blijft haar betrokkenheid ernstig. Zij wist dat mensen die uit de rijen werden gehaald waarschijnlijk werden vergast. Toch zorgde zij ervoor dat de gevangenen ordelijk opgesteld stonden, hield zij de aantallen bij en noteerde zij hun verdwijning uit het kampbestand. De massamoord kon juist zo groot worden doordat duizenden mensen ieder een afzonderlijk onderdeel van de procedure uitvoerden. De arts wees aan. De bewaakster vormde de rijen. De administrateur verwerkte de aantallen. De chauffeur bestuurde de vrachtwagen. De bewaker sloot de deur. Ieder kon beweren slechts één handeling te hebben verricht, terwijl al die handelingen samen een georganiseerde moordmachine vormden.
Een systeem dat wreedheid voortbracht—maar niemand automatisch vrijpleitte
Grese’ geschiedenis wordt soms verklaard met één eenvoudig woord: sadisme. Mogelijk beleefde zij genoegen aan haar macht en geweld. Maar een diagnose op afstand, gebaseerd op getuigenissen en persverslagen, is historisch en psychologisch onverantwoord. Belangrijker is de vraag hoe een gewone jonge vrouw in enkele jaren tijd een beruchte kampbewaarster kon worden.
Het concentratiekampsysteem schiep daarvoor verschillende voorwaarden:
- slachtoffers werden systematisch ontmenselijkt;
- bewakers beschikten over bijna onbeperkte macht;
- geweld werd normaal en vaak beloond;
- medelijden kon als zwakte worden beschouwd;
- verantwoordelijkheid werd over vele personen verdeeld;
- bevelen kwamen van boven, maar plaatselijke willekeur werd toegestaan;
- uniform, rang en bewapening gaven jonge personeelsleden status;
- daders leefden buiten de leefwereld van hun slachtoffers.
Toch vernietigde het systeem niet automatisch iedere mogelijkheid tot keuze. Niet alle bewakers gedroegen zich even gewelddadig. Sommigen vroegen overplaatsing, anderen beperkten zich tot hun opgelegde taken en enkelen hielpen soms gevangenen. Dat maakt Grese’ persoonlijke keuzes des te belangrijker. Zij was jong, maar geen kind. Zij begreep dat haar zweep pijn veroorzaakte. Zij wist dat het slaan niet was toegestaan. Zij wist wat de gaskamers waren. Zij wist wat er met geselecteerde vrouwen gebeurde. Toch bleef zij deel uitmaken van het systeem en maakte zij gebruik van de macht die het haar gaf.
De evacuatie van Auschwitz
Toen het Rode Leger begin 1945 Auschwitz naderde, begon de SS het kamp te ontruimen. Tienduizenden gevangenen werden onder afschuwelijke winterse omstandigheden naar het westen gedreven. Wie niet kon volgen, liep het risico te worden doodgeschoten. Grese verliet Auschwitz in januari 1945. Zij verbleef vervolgens korte tijd opnieuw in Ravensbrück en werd in maart naar Bergen-Belsen overgeplaatst. Bergen-Belsen was oorspronkelijk geen vernietigingscentrum zoals Auschwitz-Birkenau. Er waren geen vaste gaskamers voor systematische massamoord. Maar in de laatste oorlogsmaanden veranderde het kamp in een plaats van massale sterfte. Door de evacuaties uit andere kampen stroomden tienduizenden uitgeputte gevangenen binnen. Er was een rampzalig gebrek aan voedsel, water, sanitaire voorzieningen en medische zorg. Tyfus en andere ziekten verspreidden zich razendsnel. Deze omstandigheden waren niet eenvoudigweg een natuurramp of een onvermijdelijk gevolg van het instortende Duitse transportsysteem. De gevangenen waren doelbewust beroofd, opgesloten en aan een moorddadig systeem overgeleverd. Tijdens het latere proces wees de aanklager erop dat in een nabijgelegen Wehrmachtcomplex voedselvoorraden en een bakkerij beschikbaar waren, terwijl mensen in Belsen stierven van honger.
De bevrijding en arrestatie
Op 15 april 1945 bevrijdde de Britse 11th Armoured Division Bergen-Belsen. De soldaten troffen een werkelijkheid aan waarvoor nauwelijks woorden bestonden: duizenden onbegraven lichamen, overvolle barakken, stervende gevangenen en een onbeheersbare tyfusepidemie. Ongeveer zestigduizend gevangenen waren bij de bevrijding nog in leven, maar velen verkeerden in kritieke toestand. Ook na de bevrijding stierven nog duizenden mensen aan ziekte, ondervoeding en de gevolgen van hun gevangenschap. Grese vluchtte niet vóór de komst van de Britten. Zij werd samen met commandant Josef Kramer en andere personeelsleden gevangengenomen. De Britten verplichtten het aanwezige kamppersoneel mee te helpen de talloze lijken naar massagraven te dragen. De beelden uit Bergen-Belsen hadden een enorme invloed op het Britse publiek. Voor miljoenen mensen werden de opnamen van uitgemergelde overlevenden en stapels lichamen het eerste tastbare bewijs van de omvang van de nazimisdaden. Grese werd daardoor niet alleen verdachte in een strafproces. Zij werd, mede door haar jonge leeftijd en herkenbare verschijning, een personificatie van het “horrorkamp”.
Het eerste Belsenproces
Het proces tegen Josef Kramer en 44 medeverdachten begon op 17 september 1945 in Lüneburg. Het werd gevoerd voor een Britse militaire rechtbank en duurde 54 procesdagen. Van de 45 aangeklaagden waren 24 mannen en 21 vrouwen. Onder hen bevonden zich 35 leden of medewerkers van het SS-personeel en tien gevangenen die als Kapo een functie hadden gekregen. Twaalf verdachten, onder wie Grese, werden niet alleen vervolgd voor Belsen maar ook voor misdaden in Auschwitz. Het proces vond plaats vóór het grote internationale proces van Neurenberg. De Britse rechtbank werkte op grond van het Royal Warrant van 1945, waarmee schendingen van de wetten en gebruiken van de oorlog konden worden vervolgd. De toen nog nieuwe juridische categorie “misdaden tegen de menselijkheid” viel niet rechtstreeks onder dit Britse juridische kader. Meer dan honderd getuigen werden gehoord, onder wie 121 voormalige kampgevangenen. Alle verdachten verklaarden aanvankelijk onschuldig te zijn. De verdediging probeerde onder meer aan te tonen dat verklaringen elkaar tegenspraken, dat verdachten bevelen hadden opgevolgd en dat niet ieder personeelslid verantwoordelijk kon worden gehouden voor alles wat in het kamp was gebeurd. De officiële aanklacht stelde dat de verdachten gezamenlijk betrokken waren geweest bij de mishandeling van geallieerde gevangenen, met dood en lichamelijk lijden tot gevolg. Grese moest zich zowel voor haar optreden in Auschwitz als voor dat in Bergen-Belsen verantwoorden.
Grese voor haar rechters
Tijdens het proces bleef Grese uiterlijk meestal beheerst. De pers volgde haar houding, kleding en gezichtsuitdrukking bijna obsessief. Haar kalmte werd door sommigen uitgelegd als gevoelloosheid; anderen zagen een jonge vrouw die de ernst van haar situatie niet leek te begrijpen. Haar verdediging bestond uit verschillende onderdelen. Zij stelde dat zij via het arbeidsbureau in de kampdienst was terechtgekomen. Zij ontkende eigenhandig gevangenen voor de gaskamer te hebben geselecteerd. Ze betwistte beschuldigingen van moord en probeerde de ernst van door haar gepleegde mishandelingen te verminderen.
Tegelijkertijd deed zij onder kruisverhoor belastende bekentenissen:
- zij droeg een zelfgemaakte zweep;
- zij gebruikte die om gevangenen te slaan;
- zij gebruikte eveneens een wandelstok;
- zij wist dat zij niet gerechtigd was gevangenen te slaan;
- zij ging met het gebruik van de zweep door nadat dit was verboden;
- zij gaf andere bewaaksters toestemming gevangenen te slaan;
- zij wist dat “speciale behandeling” in Auschwitz op vergassing wees.
Haar zuster Helene trad als getuige voor de verdediging op. Zij beschreef Irma als een meisje dat vroeger gevechten vermeed. Ook vertelde zij dat hun vader ruzie met haar had gemaakt vanwege haar werk voor de SS en haar mogelijk had geslagen. Deze verklaring maakte de tegenstelling alleen maar groter. Een meisje dat op school voor ruzies wegliep, was enkele jaren later een gewapende bewaakster geworden die machteloze gevangenen sloeg. Dat verschil toont dat daders niet noodzakelijk hun hele leven zichtbaar “monsterlijk” zijn. Mensen kunnen onder invloed van ideologie, macht, ambitie, gewenning en persoonlijke keuze radicaal veranderen.
Vonnis en terechtstelling
Na zes uur beraad verklaarde de rechtbank dertig verdachten schuldig aan ten minste één aanklacht. Veertien werden vrijgesproken; één verdachte was tijdens het proces wegens ziekte afgevallen. Negentien veroordeelden kregen gevangenisstraffen. Elf personen, onder wie Irma Grese, Josef Kramer, Fritz Klein, Elisabeth Volkenrath en Johanna Bormann, kregen de doodstraf. Grese werd schuldig bevonden aan de aanklachten betreffende zowel Bergen-Belsen als Auschwitz. Op 13 december 1945 werd zij in de gevangenis van Hameln opgehangen. De executie werd uitgevoerd door de Britse beul Albert Pierrepoint. Een bewaard gebleven document van Pierrepoint bevestigt dat die dag de elf ter dood veroordeelde oorlogsmisdadigers van het Belsenproces werden terechtgesteld. Irma Grese was pas 22 jaar oud. Over haar laatste uren zijn later talrijke dramatische verhalen verschenen. Zo zou zij vlak vóór de val van het luik het Duitse woord “Schnell”—“vlug”—hebben uitgesproken. Andere versies beschrijven huilen, zingen of verzet. Zulke details zijn niet allemaal betrouwbaar gedocumenteerd en worden daarom beter niet als vaststaand feit gepresenteerd. Vast staat dat haar leven uitzonderlijk kort was: nauwelijks negentien jaar oud toen zij kampbewaarster werd, ongeveer twintig toen zij in Auschwitz werkte, 21 bij de bevrijding van Belsen en 22 bij haar executie. Haar jeugd vermindert haar verantwoordelijkheid niet. Zij maakt haar geschiedenis juist verontrustender.
De “Hyena van Auschwitz”: feit en sensatie
Na de oorlog kreeg Grese verschillende bijnamen, waaronder “de Hyena van Auschwitz” en “the Blonde Beast”. De benaming “Beast of Belsen” hoorde oorspronkelijk vooral bij commandant Josef Kramer, terwijl de Britse pers voor Grese nog grovere termen gebruikte. Rond haar persoon ontstonden verhalen over lampenkappen van mensenhuid, met juwelen versierde zwepen, seksuele relaties met SS-artsen en een bijna bovenmenselijke honger naar bloed. Sommige van deze verhalen werden eindeloos herhaald zonder duidelijke herkomst of betrouwbare bevestiging. Dat is problematisch om twee redenen. Ten eerste doet sensatie afbreuk aan de geloofwaardigheid van de geschiedschrijving. Wanneer onbewezen verhalen later worden ontkracht, kunnen ontkenners ten onrechte doen alsof daarmee ook de overvloedig bewezen misdaden twijfelachtig worden. Ten tweede verschuift de aandacht van de slachtoffers naar de theatrale figuur van de dader. Grese wordt dan een duistere beroemdheid, terwijl de namen, levens en waardigheid van haar slachtoffers naar de achtergrond verdwijnen. De historische werkelijkheid is al verschrikkelijk genoeg. Grese werkte vrijwillig verder binnen een moorddadig systeem, mishandelde gevangenen zonder daartoe bevel te hebben gekregen, hielp selecties organiseren en wist dat geselecteerde mensen naar de gaskamers gingen. Daarvoor bestaan processtukken, bekentenissen en samenlopende getuigenverklaringen. Verzonnen gruweldetails zijn niet nodig.
Mens of monster?
Het woord “monster” drukt morele afschuw uit. Het lijkt passend voor iemand die weerloze, uitgehongerde vrouwen sloeg en meewerkte aan een systeem van massamoord. Maar historisch gezien bevat het woord een gevaarlijke geruststelling. Een monster staat buiten de mensheid. Het zou iets wezenlijk anders zijn dan wij. Wanneer we Grese uitsluitend als een onmenselijk wezen beschouwen, hoeven we niet langer te onderzoeken hoe een mens tot zulke daden kon komen. Irma Grese werd niet als kampbewaarster geboren. Zij groeide op als dochter in een eenvoudig boerengezin, ging naar school, werkte op een boerderij en droomde mogelijk van een beroep in de verpleging. Vervolgens trad zij toe tot een systeem dat slachtoffers ontmenselijkte en daders macht gaf. Zij paste zich niet alleen aan, maar gebruikte haar macht actief en gewelddadig. Daarom is het eerlijkste antwoord op de titel misschien ook het meest verontrustende: Irma Grese was een mens die monsterlijke misdaden pleegde. Zij bezat geen bovennatuurlijke slechtheid. Zij bezat keuzes, verantwoordelijkheid en het vermogen te begrijpen dat haar handelen anderen pijn deed. Juist daarom kon zij berecht en veroordeeld worden. Een dier of een mythisch monster kan men niet moreel verantwoordelijk houden; een mens wel.
Besluit
Irma Grese was niet de enige vrouwelijke bewaakster die gevangenen mishandelde en aan het vernietigingssysteem meewerkte. Evenmin kan objectief worden bewezen dat zij “de ergste vrouwelijke beul ooit” was. Haar beruchtheid werd mede vergroot door haar leeftijd, uiterlijk en de sensatiezucht van de naoorlogse pers. Maar achter die beeldvorming liggen onbetwistbare feiten. Zij diende in Ravensbrück, Auschwitz-Birkenau en Bergen-Belsen. Zij droeg een zweep en sloeg gevangenen. Zij gaf toe dat dit niet op bevel gebeurde en zelfs verboden was. Zij wist wat de gaskamers betekenden. Overlevenden verbonden haar aan zware mishandelingen, selecties en dodelijk geweld. Een militaire rechtbank hoorde de verklaringen, onderzocht de beschuldigingen en veroordeelde haar voor oorlogsmisdaden in zowel Auschwitz als Belsen. De belangrijkste les van haar geschiedenis is niet dat één uitzonderlijk “monster” tussen normale mensen leefde. De les is dat een totalitair systeem gewone mensen kan verleiden, vormen en belonen wanneer zij bereid zijn hun geweten uit te schakelen—maar ook dat iedere dader verantwoordelijk blijft voor de persoonlijke keuzes die hij of zij binnen dat systeem maakt. De concentratiekampen werden niet alleen bestuurd door de grote leiders wier namen in geschiedenisboeken staan. Het systeem werkte door duizenden mensen die bevelen gaven, administratie verzorgden, poorten bewaakten, treinen bestuurden, gevangenen telden, selectierijen vormden en geweld gebruikten. Irma Grese was een van hen. Zij was geen mythisch wezen en geen onwetend meisje. Zij was een jonge vrouw die macht kreeg over mensen die van al hun rechten waren beroofd—en die ervoor koos deze macht met wreedheid te gebruiken. Dat maakt haar niet minder afschuwelijk. Het maakt haar geschiedenis juist des te angstaanjagender.


Geen opmerkingen:
Een reactie posten